हंबीरराव मोहिते यांचे पराक्रम – स्वराज्याच्या रणांगणावर निष्ठेने उभा राहिलेला सरनौबत

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यनिर्मितीच्या काळात अनेक पराक्रमी सरदारांनी आपल्या शौर्याने इतिहास घडवला. त्यापैकी हंबीरराव मोहिते हे स्वराज्याच्या लष्करी इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे सेनानी होते. शिवाजी महाराजांच्या उत्तरार्धातील आणि त्यानंतर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या काळातील ते सरनौबत होते. मुघल, आदिलशाही आणि इतर शत्रूंच्या विरोधात त्यांनी अनेक मोहिमांमध्ये मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले.

हंबीररावांचे मूळ नाव हंसाजी मोहिते असे होते. ते मोहिते घराण्यातील पराक्रमी सरदार होते. शिवाजी महाराजांनी त्यांच्या लष्करी कर्तृत्वाची दखल घेऊन त्यांना “हंबीरराव” हा किताब दिला आणि स्वराज्याच्या सैन्याचे सरनौबतपद सोपवले.

सरनौबत म्हणून हंबीररावांची जबाबदारी अत्यंत मोठी होती. स्वराज्याचे सैन्य संघटित ठेवणे, विविध मोहिमांचे नेतृत्व करणे, शत्रूच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे आणि योग्य वेळी निर्णायक हल्ला करणे ही त्यांची प्रमुख कामे होती.

इ.स. १६७४ मध्ये शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाल्यानंतर स्वराज्याचा विस्तार अधिक वेगाने सुरू झाला. याच काळात हंबीररावांनी विविध लष्करी मोहिमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली.

त्यांच्या पराक्रमातील एक महत्त्वाची घटना म्हणजे नेतोजी पालकरांच्या जागी सरनौबतपदाची जबाबदारी स्वीकारणे. स्वराज्याच्या सैन्याचे नेतृत्व करताना हंबीररावांनी घोडदळाची ताकद आणि जलद हालचालींचा प्रभावी वापर केला.

हंबीररावांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने मुघल आणि आदिलशाही प्रदेशांवर अनेक मोहिमा केल्या. अचानक हल्ले, जलद घोडदळाच्या हालचाली आणि शत्रूच्या सैन्यावर दबाव निर्माण करणे या युद्धपद्धतींचा त्यांनी प्रभावी वापर केला.

इ.स. १६७७–१६७८ च्या दक्षिण दिग्विजयाच्या काळातही हंबीररावांचा लष्करी सहभाग महत्त्वाचा होता. शिवाजी महाराजांनी दक्षिण भारतात स्वराज्याचा प्रभाव वाढवताना अनेक किल्ले आणि प्रदेश आपल्या ताब्यात आणले. या मोहिमांमध्ये अनुभवी सेनानींचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे होते.

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मात्र स्वराज्यासमोर मोठे राजकीय संकट उभे राहिले.

इ.स. १६८० मध्ये शिवाजी महाराजांचे निधन झाले. त्यानंतर राजसत्तेच्या वारसाहक्काचा प्रश्न निर्माण झाला. या काळात हंबीरराव मोहिते यांच्यासमोरही अत्यंत कठीण राजकीय परिस्थिती होती.

हंबीरराव हे सोयराबाईंचे भाऊ होते आणि राजाराम महाराजांचे मामा होते. त्यामुळे त्यांच्यावर राजारामांना पाठिंबा देण्याची अपेक्षा असू शकत होती. परंतु त्यांनी अखेरीस संभाजी महाराजांच्या नेतृत्वाला स्वीकारले आणि स्वराज्याच्या राजकीय एकतेला प्राधान्य दिले.

हा निर्णय त्यांच्या निष्ठेचा महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो.

संभाजी महाराज छत्रपती झाल्यानंतर हंबीररावांनी पुन्हा स्वराज्याच्या सैन्याचे नेतृत्व केले. त्यावेळी औरंगजेबाने दख्खनमध्ये आपले लक्ष अधिक केंद्रित केले होते आणि मुघलांचा दबाव वाढत होता.

संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत हंबीररावांनी मुघलांविरुद्ध आक्रमक मोहिमा सुरू ठेवल्या.

इ.स. १६८१–१६८२ च्या सुमारास बुऱ्हाणपूर परिसरातील मराठा धाडींमध्ये हंबीररावांचा सहभाग होता. मुघल साम्राज्याच्या आर्थिक आणि व्यापारी केंद्रांवर हल्ले करून मराठ्यांनी शत्रूवर मानसिक आणि आर्थिक दबाव निर्माण केला.

हंबीररावांच्या युद्धनीतीत शत्रूच्या प्रदेशात वेगाने प्रवेश करून अचानक हल्ला करणे आणि त्यानंतर सुरक्षितपणे परतणे याला विशेष महत्त्व होते.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा घोडदळाने अनेकदा मुघल सैन्याला मोठ्या अडचणीत आणले.

हंबीररावांची आणखी एक महत्त्वाची कामगिरी म्हणजे मुघलांविरुद्धच्या संघर्षात मराठा सैन्याची संघटना टिकवून ठेवणे. संभाजी महाराज स्वतः अनेक आघाड्यांवर संघर्ष करत असताना सरनौबत म्हणून हंबीररावांना मोठ्या सैन्याची जबाबदारी सांभाळावी लागत होती.

त्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने बागलाण, खानदेश आणि दख्खनमधील विविध भागांत मुघलांविरुद्ध मोहिमा केल्या.

मुघलांकडे मोठ्या प्रमाणावर सैन्य, तोफखाना आणि आर्थिक साधने होती. पण मराठ्यांनी वेग, भूगोल आणि गनिमी तंत्राचा वापर करून त्यांना सतत त्रास दिला.

हंबीररावांच्या पराक्रमाचा आणखी एक उल्लेखनीय टप्पा म्हणजे वाईजवळील लढाई.

इ.स. १६८७ मध्ये वाई परिसरात मुघल सरदार सरजा खानाशी झालेल्या संघर्षात हंबीररावांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले. या लढाईत मराठ्यांना मोठे यश मिळाले आणि हंबीररावांच्या लष्करी नेतृत्वाची प्रभावी छाप पडली.

मात्र या विजयाच्या काही काळानंतरच स्वराज्यावर मोठी शोकांतिका आली.

इ.स. १६८७ मध्ये वाईजवळील लढाईदरम्यान हंबीरराव मोहिते तोफगोळ्याच्या आघाताने गंभीर जखमी झाले आणि त्यांचा मृत्यू झाला, अशी ऐतिहासिक नोंद आढळते.

त्यांच्या मृत्यूने संभाजी महाराजांच्या सैन्याला मोठा धक्का बसला.

हंबीररावांचा मृत्यू हा केवळ एका सेनानीचा मृत्यू नव्हता. स्वराज्याने अनुभवी सरनौबत आणि विश्वासू लष्करी नेतृत्व गमावले होते.

त्यांच्या मृत्यूनंतर काही वर्षांतच संभाजी महाराजांना मुघलांनी पकडले. त्यामुळे हंबीररावांच्या निधनानंतर स्वराज्यावर आलेल्या संकटाची तीव्रता अधिक स्पष्ट होते.

#सरनौबत #हंबीरराव_मोहिते